Η ιατρικοποίηση του τοκετού

Σε κάθε πολιτισμό και σε κάθε ιστορική στιγμή η γέννα αντιμετωπιζόταν ως ένα εξαιρετικό και ιδιαίτερο γεγονός. Οι πρώτες ιστορικές μαρτυρίες πιστοποιούν ότι η φροντίδα της επιτόκου επαφίεται σε άλλες γυναίκες. Η φιγούρα της μαίας είναι παρούσα στον αρχαίο αιγυπτιακό, βαβυλωνιακό, ελληνικό και ρωμαϊκό χώρο καθώς και στους Ίνκας και τους Κινέζους. Αρχικά, η μαία είναι η γυναίκα η οποία βοηθά στη γέννα, κάποια συγγενής ή μέλος της κοινότητας, που χαίρει κοινής αποδοχής και εκτίμησης και είναι σε θέση να ασχοληθεί με την πρακτική και πνευματική πλευρά της γέννησης.

Σταδιακά, κυρίως στη διάρκεια του 18ου αιώνα, ο ρόλος της μαίας υποβαθμίζεται, αφού εκείνη την περίοδο η μαιευτική οργανώνεται σε επιστήμη, δίνοντας χώρο, για την κυριαρχία της ιατρικής. Ιδρύονται μαιευτικές σχολές, όπου για πρώτη φορά διδάσκουν άνδρες, αλλά παρ’ όλα αυτά μέχρι τα μέσα περίπου του εικοστού αιώνα, η μαία είναι το πρόσωπο που εμφανίζεται συχνότερα κατά τον τοκετό και το σπίτι θεωρείται ως ο καταλληλότερος χώρος γι’ αυτόν.

Πολλοί ιστορικοί της ιατρικής υποστηρίζουν πως η πλειονότητα των γεννήσεων, στις προ-βιομηχανικές κοινωνίες, παρουσίαζε «ομαλή» εξέλιξη και οι ωδίνες διαρκούσαν λιγότερο απ’ ότι στις μέρες μας. Και αυτό γιατί οι γυναίκες είχαν συνεχή σωματική δραστηριότητα και λιγότερη κατανάλωση επεξεργασμένων τροφών.

Από τότε που η γυναικολογία αντικατέστησε, λοιπόν, την μαιευτική στο δυτικό κόσμο, κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, το γυναικείο σώμα και οι αναπαραγωγικές του λειτουργίες τίθενται υπό τον έλεγχο της επιστήμης και της τεχνολογίας. Οι οποίες εκφράζονται κυρίως από τους άνδρες γιατρούς, που αντιπροσωπεύουν την συντριπτική πλειοψηφία των μαιευτήρων, αφού οι γυναίκες λόγω του σεξισμού που επικρατούσε, είχαν περιορισμένη πρόσβαση στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση.

Η διαμάχη ανάμεσα στις μαίες και τους γιατρούς, αρχικά, εστιάζεται στη χρήση ή όχι αναισθησίας στον τοκετό. Η τεχνολογία αυτή ήταν που διαχώριζε τους «επιστήμονες» γυναικολόγους από τις ανειδίκευτες μαίες στη Βικτωριανή Αγγλία.

Σήμερα, στον ελλαδικό χώρο ο τοκετός είναι απολύτως ιατρικοποιημένος και ο ρόλος της μαίας είναι συμπληρωματικός – βοηθητικός ενώ σπανίζουν οι περιπτώσεις όπου συνειδητά οι γέννες λαμβάνουν χώρα μακριά από τα ψυχρά και απρόσωπα περιβάλλοντα των χειρουργείων δημόσιων ή ιδιωτικών νοσοκομείων – μαιευτηρίων. Η τακτική αυτή δεν συναντιέται παντού, αφού για παράδειγμα στην Ολλανδία ή την Μ. Βρετανία μεγάλο ποσοστό γεννήσεων πραγματοποιούνται στο σπίτι παρουσία μαίας. Αλλά η ιατρικοποίηση του τοκετού ταυτίστηκε με μια δόση μικροαστισμού, εξέλιξης και προόδου. Έτσι, μετεμφυλιακά οι γεννήσεις, κυρίως στις αστικές περιοχές γίνονταν σε μαιευτήρια, ενώ στις αγροτικές περιοχές μέχρι και την δεκαετία του ‘60 πραγματοποιούνταν στα σπίτια με τη βοήθεια της μαμής.

Η σημερινή πραγματικότητα

Η γενικότερη διάχυση της ιατρικοποίησης στη ζωή των ανθρώπων και η παράλληλη ίδρυση ιδιωτικών μαιευτικών κλινικών στις πρωτεύουσες των νομών και μεγάλων μαιευτηρίων – ξενοδοχείων στην Αθήνα οδηγεί σταθερά στην εκχώρηση όλης της διαδικασίας του τοκετού στον γιατρό, όπου η έγκυος απαρέγκλιτα υπακούει.

Αυτή η διαμορφωμένη σχέση εξουσίας ή κανονικοποίησης (όπως συνήθιζε να την ορίζει ο Φουκώ ως προς τις σχέσεις βιο-εξουσίας και βιο-πολιτικής) οδήγησε σταδιακά στο «πρωτότυπο» φαινόμενο της πρόκλησης τοκετού και χρήσης καισαρικών τομών κατά παράβαση της φυσιολογίας και ανατρέποντας τα διεθνή δεδομένα για την αναλογία φυσιολογικής/παθολογικής κύησης.

Η αύξηση των καισαρικών εξαιτίας της ιατρικοποίησης του τοκετού.

Είμαστε στην εποχή όπου το σύνηθες είναι το τεχνητό, και το φυσιολογικό οδεύει στο απίθανο. Έτσι, ένας στους δύο τοκετούς στα ιδιωτικά μαιευτήρια της χώρας γίνεται με καισαρική τομή. Στην Ελλάδα καταγράφεται το υψηλότερο ποσοστό καισαρικών τομών στην Ευρώπη, ορισμένες εκ των οποίων είναι «αχρείαστες» και γίνονται κυρίως για την «ευκολία» των γιατρών.

Ειδικότερα, σύμφωνα με στοιχεία της Ένωσης Μαιευτήρων – Γυναικολόγων, το ποσοστό των καισαρικών τομών επί του συνόλου των τοκετών στην Ελλάδα υπολογίζεται στο 40% και η συχνότητα με την οποία διενεργούνται οι καισαρικές τομές στα ιδιωτικά μαιευτήρια είναι μεγαλύτερη και το σχετικό ποσοστό πλησιάζει το 50%, ενώ στα δημόσια νοσοκομεία είναι περίπου 30%-35%. Χαρακτηριστικό είναι ότι στην περιοχή της Αττικής οι γεννήσεις είναι 37% στο δημόσιο τομέα και 63% στον ιδιωτικό, ενώ στην υπόλοιπη χώρα τα ποσοστά είναι 45% και 55% αντίστοιχα. Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος τοκετών με καισαρική κυμαίνεται στο 15% επί του συνόλου των γεννήσεων, αρκετά μικρότερος απ’ τον ελληνικό. Το υψηλότερο κόστος μίας καισαρικής τομής έναντι ενός φυσιολογικού τοκετού και της αμοιβής του γυναικολόγου έχει ενοχοποιηθεί για την αύξηση των καισαρικών. Επί πλέον με την χρήση καισαρικών τομών οι γιατροί επιτυγχάνουν τον προγραμματισμό τους, ασκώντας ταυτόχρονα αυτό που ονομάζεται «αμυντική ιατρική», δηλαδή την αποφυγή ενδεχόμενου προβλήματος κατά τη διάρκεια ενός δύσκολου τοκετού.

Σε μία ημέρα ένας μαιευτήρας μπορεί να «κλείσει» έως και πέντε καισαρικές. Δύσκολα θα μπορούσε να κάνει το ίδιο με φυσιολογικούς τοκετούς. Φυσικά δεν απουσιάζουν και οι περιπτώσεις όπου οι ίδιες οι έγκυες επιζητούν την καισαρική, είτε για λόγους προγραμματισμού, είτε για λόγους αποφυγής των οδυνών.

Οι συχνότερες αιτίες που επικαλούνται οι μαιευτήρες για να πείσουν, ώστε να εφαρμόσουν καισαρική τομή είναι του τύπου: «έχει μπλεχτεί ο λώρος», υπέρβαση καταληκτικής πιθανής ημερομηνίας τοκετού (που συνήθως είναι προσδιορισμένη, εσκεμμένα, αρκετά νωρίτερα από τη συμπλήρωση των 40 εβδομάδων κύησης).

Στατιστικά, μόνο 5 στα 100 παιδιά γεννιούνται ακριβώς την προβλεπόμενη ημερομηνία, περίπου 30 στα 100 γεννιούνται πριν την προβλεπόμενη ημερομηνία και 65 στα 100 με καθυστέρηση, («κατεβαίνει ανάποδα», «ίσως γεννηθεί πολύ μεγάλο») κλπ. Τώρα, γιατί τα παιδιά που γεννιούνται στην ελλάδα «κατεβαίνουν ανάποδα» και με «μπερδεμένο λώρο» σημαντικά συχνότερα σε σχέση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες είναι κάτι που δύσκολα μπορεί να ερμηνεύσει η στατιστική… Όπως οξύμωρο είναι ότι η Κυριακή στα ιδιωτικά μαιευτήρια θεωρείται «νεκρή» μέρα… ενώ στα δημόσια, που εφημερεύουν κυρίως ειδικευόμενοι, αυξάνονται οι φυσιολογικοί τοκετοί…

-Κατά παραγγελία καισαρικές και life style.

Στη Μ. Βρετανία ο τοκετός με καισαρική τελευταία έχει γίνει της μόδας αφού γυναίκες του «σταρ σύστεμ», όπως η Βικτώρια Μπέκαμ, τον υποστηρίζουν. Τα τελευταία 20 χρόνια το ποσοστό των καισαρικών αυξήθηκε από 5% σε 21,5%, συχνά λόγω επιθυμίας της εγκύου, κάτι συνηθισμένο στην Βραζιλία, όπου έχει επικρατήσει η λογική των «κατά παραγγελία» καισαρικών και τα ποσοστά συναγωνίζονται εκείνα της Ελλάδας. Το lifestyle πολλές φορές προβάλει την καισαρική ως την ενδεδειγμένη λύση – απόφαση για πολλούς και διάφορους λόγους, όπως π.χ. σωματικούς.

Φαίνεται ξεκάθαρα ότι η ορθολογική χρήση της καισαρικής δεν εφαρμόζεται στον ελλαδικό χώρο γιατί το κυνήγι του χρήματος και της διευκόλυνσης από τη πλευρά των γιατρών βρίσκεται σε ανώτερο επίπεδο από μια φυσιολογική γέννα. Άλλωστε η αδιαφορία τους αποτυπώνεται άμεσα, όταν «ελαφρά τη καρδία» πείθουν τις γυναίκες να διακόψουν τον θηλασμό προς χάρη της τεχνητής τροφής γάλακτος, λόγω των bonus που λαμβάνουν από τις φαρμακευτικές εταιρείες. Εκμεταλλεύονται, έτσι, την απραξία και τον μη ενεργό ρόλο των ενδιαφερομένων, στην προκειμένη περίπτωση των εγκύων, στις αποφάσεις και αιτιάσεις των γιατρών.

Όσο το δίπολο υγεία – ασθένεια είναι εκχωρημένο a priori στους «ημίθεους» γιατρούς, τόσο οι έγκυες θα οδεύουν «σαν πρόβατα στη σφαγή», εκχωρώντας ουσιαστικά μια δική τους σημαντική στιγμή.

-Η πρωτοβουλία “Νοσοκομεία Φιλικά προς τα Βρέφη”

Η πρωτοβουλία “Νοσοκομεία Φιλικά προς τα Βρέφη”, ξεκίνησε το 1991 σε μια προσπάθεια να εξασφαλισθεί ότι όλες οι υπηρεσίες μητρικής φροντίδας, είτε είναι μεμονωμένες είτε νοσοκομειακά συγκροτήματα θα υποστηρίζουν τις μητέρες να παίρνουν τις σωστές αποφάσεις για τη διατροφή του παιδιού τους, απαλλαγμένες από εμπορικά συμφέροντα. Ο απώτερος στόχος της πρωτοβουλίας είναι να προσφέρει σε κάθε γυναίκα τη δυνατότητα να πάρει σωστές, βασισμένες στην υγεία, αποφάσεις σχετικά με τη βρεφική διατροφή και εάν επιλέξει το μητρικό θηλασμό, να την υποστηρίξει στον αποκλειστικό θηλασμό του παιδιού της για 6 μήνες και στη συνέχιση του θηλασμού, με συμπληρωματική διατροφή, μέχρι το δεύτερο έτος της ζωής και μετά. Στα φιλικά προς τα βρέφη νοσοκομεία τόσο τα ποσοστά διατροφής του βρέφους αποκλειστικά με μητρικό γάλα όσο και η διάρκειά της εμφανίζονται μεγαλύτερα.
Η UNICEF και η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας έχουν ορίσει δέκα προϋποθέσεις για να θεωρηθεί ένα Νοσοκομείο «Φιλικό προς τα Βρέφη»:

1.Ύπαρξη γραπτής πολιτικής για το θηλασμό και τακτική ενημέρωση του προσωπικού υγείας.
2. Εκπαίδευση όλου του προσωπικού υγείας στις απαραίτητες δεξιότητες για την εφαρμογή αυτής της πολιτικής.
3. Πληροφόρηση όλων των εγκύων για τα οφέλη και το χειρισμό του θηλασμού.
4. Παροχή βοήθειας προς τις μητέρες για να ξεκινήσουν το θηλασμό μισή ώρα μετά τη γέννηση.
5. Επίδειξη στις μητέρες για το πώς να θηλάζουν και πώς να διατηρηθεί η διατροφή των βρεφών με μητρικό γάλα ακόμη κι αν θα έπρεπε να αποχωρισθούν τη μητέρα τους.
6. Να μη δίνεται στα νεογέννητα καμιά άλλη τροφή ή υγρό παρά μόνο μητρικό γάλα, εκτός κι αν επιβάλλεται να γίνει διαφορετικά για ιατρικούς λόγους.
7. Διευκόλυνση της πρακτικής "rooming in", δηλαδή να επιτρέπεται να παραμένει η μητέρα μαζί με το μωρό της 24 ώρες την ημέρα.
8. Ενθάρρυνση του θηλασμού όταν το μωρό το αποζητά.
9. Όχι πιπίλες ή άλλα αντικείμενα για το στόμα όταν το μωρό θηλάζει. Τρεις μελέτες υποδηλώνουν ότι η πιπίλα εμποδίζει την συναισθηματική ανάπτυξη των αγοριών.  Τη μια από αυτές τις μελέτες πραγματοποίησαν ψυχολόγοι από το Πανεπιστήμιο του Γουϊσκόνσιν-Μάντισον οι οποίοι διαπίστωσαν πως η εκτενής χρήση πιπίλας σχετίζεται αργότερα στη ζωή με πιο φτωχά αποτελέσματα σε διάφορους δείκτες της συναισθηματικής ωρίμανσης. Τα ευρήματα δημοσιεύονται στην επιθεώρηση «Basic and Applied Social Psychology».

Τα βρέφη μαθαίνουν να αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον μέσω της μίμησης, αλλά οι ερευνητές ανακάλυψαν πως η υπερβολική χρήση της πιπίλας διαταράσσει αυτή την αλληλεπίδραση καθώς εμποδίζει τα μωρά να «αντιγράψουν» τις διαφορετικές εκφράσεις του προσώπου των γύρω τους.

Η μελέτη αυτή είναι η πρώτη που συσχετίζει την πιπίλα με αρνητικές ψυχολογικές συνέπειες και τα ευρήματά της δεν φάνηκε να ισχύουν για τα κορίτσια.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής ήδη ζητούν περιορισμούς στη χρήση της πιπίλας αφ’ ενός για να ενθαρρυνθεί ο θηλασμός, αφ’ ετέρου επειδή οι πιπίλες έχουν συσχετισθεί με τις ωτίτιδες και δυσμορφίες στα δόντια.

10. Ενδυνάμωση και δημιουργία ομάδων υποστήριξης του θηλασμού στις οποίες θα απευθύνονται οι μητέρες όταν φεύγουν από το νοσοκομείο ή την κλινική.

Σε επόμενη ανάρτηση θα αναφέρουμε τα Μαιευτήρια που είναι πιστοποιημένα ''φιλικά προς τα βρέφη΄΄, στην Ελλάδα. Η πιστοποίηση διαρκεί τρία χρόνια και έπειτα γίνεται επαναξιολόγηση.

-

Mafalda

http://lolanaenaallo.blogspot.com/2013/03/5_18.html?m=1

https://www.facebook.com/piupiueei/videos/1422783571160086/

Ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο που καταδυκνείει το πώς η συσσώρευση παιχνιδιών πνίγει τη δημιουργικότητα των παιδιών και δημιουργεί ένα περιβάλλον κατευθυνόμενου παιχνιδιού που κάθε άλλο παρά ικανοποιεί τις ανάγκες της παιδικής ηλικίας.

Νέα μελέτη προτείνει να δίνουμε στα παιδιά λιγότερα παιχνίδια, καθώς με αυτόν τον τρόπο έχουν τη δυνατότητα να εστιάζουν καλύτερα και να γίνονται περισσότερο δημιουργικά. Επιβεβαιώνεται αυτό που κάθε γονιός υποψιάζεται, ότι δηλαδή, τα παιδιά διασκεδάζουν πιο εύκολα με τα πολλά παιχνίδια, αλλά δεν απολαμβάνουν την ποιότητα του παιχνιδιού;

Η μελέτη, που διεξήχθη από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Τολέδο στο Οχάιο των ΗΠΑ, αφορούσε συνολικά 36 μικρά παιδιά τα οποία προσκλήθηκαν να παίξουν σε ένα δωμάτιο για 30 λεπτά, με 4 και 16 παιχνίδια.

Όπως γράφει το sputniknews.com, αναλύοντας  στη συνέχεια τη συμπεριφορά τους, οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι τα παιδιά ήταν πολύ πιο δημιουργικά όταν τους έδιναν λιγότερα παιχνίδια.

Τα παιδιά με τα λιγότερα παιχνίδια έπαιξαν τουλάχιστον δύο φορές με κάθε παιχνίδι, βρίσκοντας περισσότερες χρήσεις και την ίδια στιγμή επεκτείνοντας την ώρα του παιχνιδιού. Στην αντίθετη περίπτωση, τα πολλά παιχνίδια ήταν σαν να «παρεμβαίνουν» στη διάρκεια και στο βάθος του παιχνιδιού.

«Όταν το περιβάλλον ενός παιδιού είναι εφοδιασμένο με λιγότερα παιχνίδια, τα παιδιά αφιερώνουν πολύ περισσότερο χρόνο σε ένα και μόνο παιχνίδι, γεγονός που επιτρέπει καλύτερη εστίαση στην εξερεύνηση και σε ένα περισσότερο δημιουργικό παιχνίδι», ανέφεραν οι ερευνητές.

Παρότι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι τα λιγότερα παιχνίδια «προωθούν την ανάπτυξη και το υγιές παιχνίδι», δεν προτείνουν στους γονείς και σε όσους αναλαμβάνουν για κάποιες ώρες της ημέρας τη φροντίδα των παιδιών (νηπιαγωγούς, γιαγιάδες, νταντάδες) να πετάξουν τα δεκάδες παιχνίδια -από τα πιο δημιουργικά μέχρι τα απλά gadgets- στα σκουπίδια.

«Μία σύσταση μπορεί να είναι η επιλογή λιγότερων παιχνιδιών στο περιβάλλον που βρίσκεται το παιδί», αναφέρει η μελέτη. «Όταν η πλειοψηφία των παιχνιδιών είναι κάπου αποθηκευμένη και το παιδί ασχολείται με λιγότερα παιχνίδια έχει την ευκαιρία να καινοτομήσει χωρίς να αποσπάται η προσοχή του».

Επιπλέον, η πρόταση για λιγότερα παιχνίδια αφορά στη δυνατότητα να καλλιεργήσουν τα παιδιά στα πρώτα στάδια της ανάπτυξης τους υψηλότερο επίπεδο συγκέντρωσης

The Toy-free Nursery

Δεν είναι η πρώτη φορά που διατυπώνεται μία τέτοια άποψη.

Στη δεκαετία του 1990, δύο Γερμανοί ερευνητές, οι Elke Schubert και Rainer Strick -για την ακρίβεια, υπάλληλοι της διεύθυνσης Δημόσιας Υγείας, που δούλευαν με ενήλικες οι οποίοι παρουσίαζαν διάφορες μορφές εθισμού- έκαναν το εξής πείραμα: Πήραν τα παιχνίδια από έναν παιδικό σταθμό του Μονάχου για τρεις μήνες -από μολύβια, χαρτιά, χρώματα, βιβλία, μέχρι τουβλάκια για κατασκευές- αφήνοντας μόνο τα τραπεζάκια, τις καρέκλες τους και μερικές κουβέρτες.

Μέσα σε λίγες μόνο εβδομάδες, τα παιδιά αναπροσαρμόστηκαν και το παιχνίδι τους έγινε πολύ πιο δημιουργικό και κοινωνικό. Στη συνέχεια, δημοσίευσαν τα ευρήματά του πειράματος τους σε ένα βιβλίο με τίτλο «The Free-free Baby Nursery».

Σημείο εκκίνησης του πειράματος ήταν η ανησυχία για τις εθιστικές συνήθειες που αρχίζουν στην παιδική ηλικία. Οι δύο ερευνητές ήθελαν να δείξουν ότι τα παιδιά μπορούν να παίξουν χαρούμενα και δημιουργικά όταν δεν «πνίγονται» από τα παιχνίδια τους. Και το πέτυχαν.

Το πείραμα ενέπνευσε παιδικούς σταθμούς που ενέταξαν στο πρόγραμμα τους το τρίμηνο project. Όπως έλεγε εκπαιδευτικός σε παιδικό σταθμό του Μονάχου: «Στους τρεις αυτούς μήνες προσφέρουμε στο παιδί χώρο και χρόνο για να γνωρίσει τον εαυτό του και επειδή τα παιδιά δεν κατευθύνονται από δασκάλους ή παιχνίδια, βρίσκουν νέους τρόπους για να οργανώσουν την ημέρα τους με τον δικό τους τρόπο».

«Η μέρα των παιδιών είναι σκοπίμως αδόμητη καθώς μία από τις βασικές θέσεις του project είναι ότι τα παιδιά περνούν πάρα πολύ χρόνο πηγαίνοντας από τη μια δραστηριότητα στην άλλη και καταλήγουν με ‘μειωμένο ζωτικό χώρο’. Τα παιδιά ενθαρρύνονται να κάνουν ό, τι θέλουν, με τον δικό τους τρόπο. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ενθαρρύνονται το 'θάρρος και η φαντασία', ποιότητες, που τόσο τα παιδιά όσο και οι ενήλικες, χρειαζόμαστε για την ανάπτυξη της αυτοπεποίθησης».

Ο ψυχολόγος Oliver James, συγγραφέας του βιβλίου «Love Bombing», πιστεύει ότι τα παιδιά δεν χρειάζονται μια τεράστια «πανοπλία» παιχνιδιών. «Τα περισσότερα παιδιά χρειάζονται ένα μεταβατικό αντικείμενο», έλεγε στο BBC. «Το πρώτο τους αρκουδάκι που παίρνουν παντού. Όλα τα άλλα είναι μια ανάγκη που δημιουργεί η κοινωνία».

Στο ίδιο μήκος κύματος είναι και ο Joshua Becker, συγγραφέας του βιβλίου «ClutterFree with Kids», ο οποίος γράφει ότι τα παιδιά ευδοκιμούν περισσότερο όταν τους δίνουμε λιγότερα παιχνίδια.

«Σπανίως ένα παιδί εκτιμά πλήρως το παιχνίδι που είναι μπροστά του όταν κάπου εκεί γύρω ξέρει ότι υπάρχουν αμέτρητες επιλογές», γράφει ο Becker. «Τα λιγότερα παιχνίδια ‘αναγκάζουν’ τα παιδιά να γίνουν επινοητικά επιλύοντας προβλήματα μόνο με τα ‘υλικά’ που έχουν στα χέρια τους. Και η επινοητικότητα είναι ένα δώρο με απεριόριστες δυνατότητες».

Πηγή: https://m.tvxs.gr/mo/i/246442/f/news/eyropi-eop/giati-ta-polla-paixnidia-katapnigoyn-ti-dimioyrgikotita-ton-paidion.html?fbclid=IwAR2pXzP0429ckXib3LZ6AFeFxu9N-23t0UJFJCGNN7FUCssSz2By8G97dfc